نهج البلاغه

228 خطبه‏اى از آن حضرت ( ع ) در توحيد است و در اين خطبه از اصول علم چيزى گردآورده كه در ديگر خطبه‏ها نيست .

يكتايش ندانست آنكه ، برايش كيفيتى انگاشت و به حقيقتش نرسيد آنكه براى او همانندى پنداشت . آنكه به چيزى همانندش ساخت ، بدو نپرداخت و آنكه ، به او اشارت كرد و يا در تصورش آورد ، قصد او ننمود . هر چه كنه ذاتش شناخته آيد ،

مصنوع است و هر چه قيامش به ديگرى بود ، معلول است . خداوند فاعل است ولى نه با ابزار ، تعيين كننده است ولى نه با جولان فكر و انديشه ، بى‏نياز است نه آنكه از

[ 543 ]

كس سودى برده باشد . زمان همراه او نيست و ابزار و آلات به مددش برنيايند . هستى او بر زمانها پيشى دارد . وجودش بر عدم مقدّم است . ازليّتش را آغازى نيست . در آدميان قوه ادراك نهاد و از اين معلوم گردد كه او را آلت ادراك نيست . برخى موجودات را ضد ديگرى قرار داد و از اين معلوم شود كه او را ضدّى نيست و مقارنتى كه ميان اشيا پديد آورد ، نشان اين است كه قرينى ندارد . روشنى را ضد تاريكى ساخت و ابهام را ضد وضوح و ترى را ضد خشكى و سرما را ضد گرما . و ميان ناسازگاران آشتى افكند و آنها را كه از هم جدا بودند مقارن يكديگر گردانيد و آنها را كه از هم دور بودند به يكديگر نزديك نمود . و نزديكها را از هم دور ساخت .

هيچ حدى او را در برنگيرد و با هيچ عددى شمرده نشود . آلات اندازه‏گيرى ، همانندان خود را تحديد كنند و به نظاير خود اشارت نمايند . گفتن كه فلان شى‏ء « از چه زمانى بود » مانع قديم بودن آن است و گفتن « به تحقيق » بود ، مانع ازليت او و گفتن « اگر نه » آن را از كمال دور سازد .

به آفريدگان است كه سازنده و آفريننده بر خردها آشكار گردد و به ديدن آنهاست كه ديدن ذات پروردگار ممتنع شود . نه توان گفت كه ساكن است و نه توان گفت كه متحرك است . و چگونه چنين باشد كه او خود پديدآورنده حركت و سكون است . و چگونه چيزى كه خود پديد آورده ، بدو بازگردد يا آنچه خود پديد آورده در او پديد آيد . اگر چنين باشد در ذات خداوندى دگرگونى پديد آيد و حقيقت ذات او تجزيه پذيرد و ازليّت او ممتنع گردد . اگر او را پيش رويى باشد ، پشت سرى هم تواند بود ،

پس ، در اين حال ، ناقص بود و نيازمند كمال باشد و نشانه‏هاى مخلوق بودن در او آشكار آيد و چون ديگر موجودات شود كه دليل بر وجود خدا هستند و حال آنكه ،

موجودات دليل وجود او باشند . قدرت و سلطنت او مانع از آن است كه آنچه در آفريدگان او مؤثر افتد در او نيز مؤثر افتد . خدايى است كه نه دگرگون مى‏شود نه زوال مى‏يابد و نه رواست كه افول كند يا غايب شود . نزايد تا او خود از چيزى زاده شده باشد و زاده نشده است تا وجود او محدود شود . فراتر از اين است كه او را فرزندى

[ 545 ]

باشد و پاكتر از اين است كه با زنان بياميزد . وهمها درنيابندش تا اندازه‏اش كنند و انديشه‏هاى زيركانه به او نرسند تا در تصورش آورند . حواس دركش نكند تا محسوس واقع شود . و دستها به او نرسند تا لمسش نمايند . حالتى بر او عارض نگردد كه دگرگون شود ، و در احوال دگرگونى نپذيرد . گردش شب و روز فرسوده‏اش نسازد و روشنايى و تاريكى در او تغييرى حاصل نكند . به داشتن اين جزء و آن جزء موصوف نگردد يا به داشتن اعضا و جوارح يا به عرضى از اعراض متصف نباشد و نتوان گفت بعضى از آن جزء بعضى ديگر است ، و غيريت را در آن راه نيست . نه حدى دارد و نه نهايتى . نه هستيش منقطع شود و نه آن را غايتى است و نتوان گفت كه در چيزهايى جاى مى‏گيرد كه بالايش مى‏برند يا فرودش مى‏آورند يا چيزى او را حمل مى‏كند تا به سويى كجش كند يا راستش نگاه دارد . نه درون چيزهاست ، نه بيرون آنها . خبر مى‏دهد ولى نه به زبان يا زبانك ته گلو . مى‏شنود ولى نه از راه روزنهاى گوش و ابزار شنوايى درون گوش . سخن مى‏گويد ولى نه به حركت زبان . حفظ مى‏كند ولى نه با رنج به خاطر سپردن . اراده مى‏كند ولى نه آنكه در خاطره بگذراند . دوست مى‏دارد و خشنود مى‏شود ولى نه از روى نازك دلى ، دشمنى مى‏ورزد و خشم مى‏گيرد ، بدون تحمل مشقت . هر چه را كه بخواهد كه ايجاد شود ، مى‏گويد : موجود شو و آن موجود مى‏شود . ولى نه به آوازى كه به گوش خورد و نه به بانگى كه شنيده‏آيد . كلام خداى سبحان ، فعلى است كه از او ايجاد شده و تمثل يافته و حال آنكه ، زان پيش موجود نبوده است كه اگر قديم مى‏بود خداى ديگر مى‏بود .

نمى‏توان گفت كه خدا در وجود آمد ، پس از آنكه نبود كه اگر چنين گويى ، صفات موجودات حادث بر او جارى گرديده و ميان موجودات حادث و او فرقى نباشد و او را بر آنها مزيتى نماند و آفريننده و آفريده برابر گردند و پديد آورنده و پديدار شده مساوى باشند . موجودات را بيافريد نه از روى نمونه‏اى كه از ديگرى بر جاى مانده باشد و براى آفريدن آنها از هيچيك از آفريدگانش يارى نجست . زمين را آفريد و آن را

[ 547 ]

بر جاى نگه داشت بى‏آنكه خود را بدان مشغول دارد و آن را بدون قرار گرفتن در جايى استوار برپاى داشت و بدون پايه‏هاى برپاى ساخت و بدون ستونهايى برافراشت . و از هر كژى حفظ نمود و از افتادن و شكافته شدن بازداشت . ميخهايش را محكم كرد و كوهايش را چونان سدى در اطراف زمين قرار داد و چشمه‏هايش را جارى ساخت و نهرهايش را شكافت . آنچه ساخت سستى نپذيرفت و آنچه را نيرو داد ، ناتوان نگرديد .

اوست كه به قدرت و عظمت خويش بر آفريدگان غالب است و اوست كه به نيروى علم و معرفت خود به چگونگى درون آنها داناست . به جلالت و عزت خود از هر چيز بلندتر است . هر چه را طلب كند طلبش ناتوانش نسازد . و هيچ چيز از فرمان او سر بر نتابد تا بر او غلبه يابد و شتابان از او نگريزند تا بر آنها پيشى گيرد . به توانگران نيازمند نيست تا روزيش دهند . همه چيز در برابر او خاضع است و در برابر عظمتش ذليل و خوار . كس را ميسر نيست كه از سلطنت او به نزد ديگرى بگريزد و خود را از سود و زيان او بى‏نياز نشان دهد . همتايى ندارد كه در برابر او دعوى همتايى كند و همانندى ندارد كه با او دم برابرى زند . هر چه را جامه وجود بر تن باشد به عدم سپارد به گونه‏اى كه ، موجودش چون معدوم باشد .

فناى جهان ، پس از آفرينش آن شگفت‏تر از پديد آوردن آن نيست . چگونه چنين باشد كه اگر همه جانداران از پرندگان و ستوران چه آنها كه در اصطبلها و آغلهايند و چه آنها كه در چراگاهها ، از هر جنس و از هر سنخ و همه مردم چه نادان و چه زيرك ،

گرد آيند تا پشه‏اى را بيافرينند بر آن قادر نتوانند بود . حتى طريق آفريدن آن را هم نمى‏دانند . و عقلهاشان در شناخت آن حيران شود و سرگردان ماند و نيروهايشان عاجز آيد و به پايان رسد و زبون و خسته بازگردند . در حالى كه ، به شكست خود معترف‏اند و به عجز خود در آفرينش آن مقرّند و به ناتوانى خود در نيست كردن آن اذعان كنند .

خداوند سبحان ، پس از فناى دنيا يگانه ماند و كس با او نباشد ، همانگونه كه در

[ 549 ]

آغاز يگانه و تنها بود ، پس از فناى آن هم چنين شود : نه وقتى ، نه مكانى ، نه هنگامى ،

نه زمانى . در اين هنگام ، مهلتها و مدتها به سر آيد و سالها و ساعتها معدوم شود و هيچ چيز جز خداى قهار آنكه بازگشت همه كارها به اوست باقى نخواهد ماند .

همانگونه ، كه موجودات را در آغاز آفرينششان قدرت و اختيارى نبود ، از فانى شدنشان هم نتوانستند سر بر تافت كه اگر مى‏توانستند از نابودشدن سر برتابند ،

همواره و جاويد مى‏بودند .

چون به آفرينش پرداخت ، آفرينش هيچ چيز بر او دشوار نبود و خلقت آنچه ايجاد كرد ، مانده‏اش نساخت . آنها را نيافريد تا بر قدرت خود بيفزايد يا از زوال و نقصان بيمناك بود ، يا آنكه بخواهد در برابر همتايى فزونى طلب ، از آنها يارى جويد يا از آسيب دشمنى تازنده احتراز كند و نه براى آنكه بر وسعت ملك خود بيفزايد يا در برابر شريكى معارض نيرو گرد آورد . نه از تنهاييش وحشت بود كه اينك با آفريدن موجودات با آنها انس گيرد . آنها را پس از ايجاد فنا سازد .

نه براى آنكه از گرداندن كار و تدبير امر خود ملول شده باشد و نه آنكه فناى آنها سبب آسايش او مى‏شود و نه براى آنكه تحملشان بر او سنگين است و نه از آنرو ، كه مدتشان به دراز كشيده و او را ملول ساخته و واداشته تا فنايشان كند . بلكه خداى تعالى جهان را به لطف خود به سامان آورد و به امر خود از در هم ريختنش نگه داشت و به قدرت خود استواريش بخشيد و پس از فنا شدن بازش مى‏گرداند ،

بى‏آنكه بدان نيازى داشته باشد يا به چيزى از آن بر آن يارى طلبد و نه براى آنكه از حالى به حالى گرايد ، مثلا از وحشت به آرامش يا از نادانى و كورى به علم و بينايى ، يا از فقر و نياز به بى‏نيازى و توانگرى يا از خوارى و پستى به عزّت و قدرت .

ارسال برای دوستان

پخش اخبار زنده