تعداد بازدید: ۲۲
تاريخ انتشار: دوشنبه،۱۶ بهمن ۱۳۹۶
ساعت انتشار: ۱۴:۲۰
رمان آناتومی افسردگی؛ شرح افسردگی و جنون در ایران امروز
به گزارش ستاره ها به نقل از ماهنامه تجربه : رمان «آناتومی افسردگی» دست کم در عنوان بدعت چندانی ندارد، که برعکس شاید بتوان آن را بازی آگاهانه ای با سنت آناتومی نویسی های معروف جهان دانست که قدیمی ترین کتابش تا جایی که من خوانده ام Anatomy of Melancholy یا «تشریح مالیخولیا» است به قلم رابرت برتون انگلیسی و چاپ شده به سال 1621؛ که دانش آن زمان هنوز مثل امروز فرقی میان مالیخولیا و مانیا و انواع دیگر جنون و افسردگی قایل نبود.     این اثر برتون در ظاهر کتابی پزشکی در تشریح اختلال افسردگی بالینی است اما نثر فاخر و سبک نوشتار منحصر به فردش موجب شده تا کتاب را امروز در طبقه بندی ادبیات فاخر رنسانس جست و جو کنید. آخرین نمونه اش هم «آناتومی غیاب» (2011) یا (Anatomy of the Disappearance) است از نویسنده خاورمیانه ای «هشام مطر» که در این رمان مانند آثار ماضیِ طلوعی غیاب- غیابِ پدر- را موضوعی درخور تشریح در رمان خود دانسته است. در «آناتومی افسردگی» طلوعی هم مفهومی تجریدی و ناملموس دستمایه نگارش رمانی حدودا سیصد صفحه ای شده است و شاید «آناتومی» تمهیدی است برای باورپذیر کردن تشریح چیزی که به چشم نمی آید.    
    اسفندیار پیرمرد جهان‌دیده و ماجراجویی است که همیشه از «واقعه» ها گریخته، در جهان بی هدف پرسه زده و حالا که مصمم به مرگ خودخواسته است و به وطن برگشته هم قرار نیست به اختیار و برنامه خودش بمیرد. پری به نسبت زن های پیرامون خودش موفق و فعال است، اما عاملیت هایش او را خوشبخت و راضی نمی کند. پری که باور کرده هوش بالاتر و نگاه منتقدانه ای نسبت به دوستان افسرده هم‌رده اش دارد، تصمیم می گیرد با تقلید مضحک آن ها راه و رسم افسردگی را بیاموزد اما جایی در این مسیر واقعا افسرده می شود. مهران جوان شهرستانی خجالتی بی گذشته و بی آینده ای است با ابروهای آویزان و نشانه های مشهود بدبختی در چهره. مهران تنها شخصیتی است که هرگز نخواسته افسرده باشد اما شرایط زندگی اش کاملا معلول محیط و دیگران است. مهران در طول رمان بارها تلاش می کند مثل آدم های خوشبخت، پولدار، و ماجراجو زندگی کند اگرچه تقلاهایش به جایی نمی رسد و رمان با تعلیق ابدی او جایی روی پلی وهمی بین زادگاهی و پایتخت بی رحم تمام می شود. در رمان با سه فصل و سه برخورد مختلف با افسردگی طرفیم اما این فقط یک لایه از متن است و همه اش نیست. «آناتومی افسردگی» قرار است به سبک متداول داستان های بلند، رمان باشد. یعنی که هنوز میزانی از واقع‌نمایی در پذیرش و خوانش آن دخالت دارد، اما همچنان مانند رمان قبلی او و برخی داستان کوتاه هایش رمانی نسبتا سخت‌خوان است. چه از نظر واژگان و فضاسازی، و چه از نظر اسکلت بندی متن، با قواعد مطلوب و مقبول رمان نویسی فاصله می گیرد. در حالی که بسیاری از رمان های معاصر چه در ایران و چه در جهان تحت تاثیر فلسفه و نظریه های ادبی معاصر نوشته می شوند و کار منتقد عملی را در پیدا کردن الگوهای شکل گیری متن آسان تر می کنند، به نظر می رسد «آناتومی افسردگی» آگاهانه سعی کرده قواعد مرسوم را نقض و سرشاخه های الهام و تاثیرپذیری خود را حتی محو کند. آناتومی افسردگی نه قواعد مرسوم رمان اجتماعی باختینی را جدی می گیرد و نه حتی کاملا جادویی است، اگرچه در برخی صحنه ها مثل صحنه مارش گارد ویژه در مترو یا صحنه خنثی کردن بمب در زیرزمین خانه ای در شمال تهران، قمارخانه های خیالی جنوب شهر یا حتی توصیف صحنه ها (طلاسازان جهود) جلوه های سورئال و حتی جادویی دارد. «آناتومی افسردگی» حتی به نسبت همتایان معاصر فارسی اش بیش از آن که در پی آسیب شناسی اجتماعی باشد یا تحلیل گر تیپ های اجتماعی شهری باشد، دغدغه ماجراجویی و سرگرمی پررنگ تری دارد و در نقض قواعد مرسوم تا آنجا خطر می کند که متهم به ساختارگریزی و بی شکلی شود. اما به نظرم این رمان ساختار پنهان نوع خودش را دارد و اینجا سعی می کنم با الهام از شیوه های تحلیل متن در زبان شناسی محاسباتی کمی به فرم و ساختار اثر نزدیک شوم.     «اسفندیار خاموشی پیرمرد قدبلندی بود که انگار روزگار او را از روی ملوان هایی با موهای یکدست سپید تراشیده و واقعا مثل ملوان ها بوی آدم هایی را می داد که ساعت ها در آفتاب مانده اند» (9). آناتومی افسردگی با یک تشبیه بعید شروع می شود، مردی نودساله از سیاحت جهان به وطن برگشته و چه تمثیلی موثرتر از ملوانی باد و آفتاب دیده؟ اسفندیار مثل کسی می خندد که «در مسجد شاهِ اصفهان می خواهد پژواک صدایش را بشنود و بلندتر از معمول حرف می زند و بعد منتظر صدای خودش می ماند» (19) و با همه پنهان کاری هایش شبیه کندویی است «که زنبورها ولش کرده اند، کندویی خالی، بی ملکه، بی سربازها و کارگرها که سال ها بی رفت و آمد توی باغی بزرگ باقی مانده اند.» (11) با این همه اسفندیار حتی نمی تواند مثل خودش بخندد، مثل آدم های جوان می خندد (13).    
تشبیه های گیرا و گریزان از مرکز متن آنچنان بعید و غریبند که روند حوادث را کند می کنند و ساختار زمان خطی را مختل می کنند. کلمه «مثل» 204 بار، «شبیه» حدود 85 بار و کلمه «انگار» هم بیش از صد و نود مرتبه در متن تکرار می شوند. اما همین شبیه سازی های مفرط کیفیتی شاعرانه به داستان می دهند. شاعرانگی خصیصه شعر است و نه رمانی با ادعاهای رئالیستی. در جایی از داستان برای توصیف صحنه ساده چای نوشیدن، می خوانیم «(اسفندیار) ناشتا بود و تئینِ چای مثل خط ترمزی طولانی روی آسفالت تا معده اش رسید» (13). توصیف پری هم کم از اسفندیار ندارد: پری «عکسش مثل آدم های کم خون زیبا» است، «مثل آدمی سرطانی که شیمی درمانی کرده و جلوی چشم دوستان و خانواده کم کم آب می شد.» (119). تشبیه بی رحمانه ولی دقیقی است از زنی که هشیارانه تن به زوال تدریجی داده و گاهی خواننده از این همه استیلای راوی بر خود که اغلب تخیل را تحدید می کند، به ستوه می آید. در فصل پری اما تشبیهات کمترند و در عوض، کارکردی را می بینیم که به قول رومن یاکوبسن، به قطب مَجاز یا هم نشینی نزدیک تر است. پری آن قدر عمر نکرده که مثل اسفندیار برای هر چیزی ما‌به‌ازای بیرونی پیدا کند و تن به تشبیه های غریب بدهد، ذهن پری منطق‌بنیان و قیاسی است، افراد و چیزها را در موقعیت و در همنشینی با هم ارزیابی و درک می کند. در «درهای دریافت از نگاه پری می خوانیم که «آدم بالای دو متر هم خواستنی است هم نخواستنی. لکسوس بخرد خواستنی است اما توی پراید نخواستنی.» مهران برخلاف اسفندیار و پری شبیه هیچ چیزی نیست. این را از ساز و کار تشبیه و مجازهای متن می فهمیم. از مهران کنش های مینی مال سر می زند، کم حرف و بی شکل است. فضا و زمان برای او عینی تر و خطی ترند. در فصل اول، مهران برعکس اسفندیار شبیه هیچ چیز و هیچ کسی نیست، حتی برخلاف دو شخصیت دیگر اعمالش به چیزی تشبیه نشده، اما تاثیر اسفندیار بر او در یادآوری و تکرار برخی تشبیه ها که قبل تر به اسفندیار منتسب بودند، مشهود است.   تشبیه پردازی ها هرچه از ابتدای روایت فاصله می گیریم نوعی بی فایدگی و بی ربطی را تداعی می کنند که این با درونمایه اصلی اثر همخوانی دارد. جایی در داستان اسفندیار می خواهد از شباهت جمله ای به «حرف های توی کروژوک های ماتریالیسم دیالکتیک» (58) بگوید اما خودداری می کند، گویی در تجربه دریافته که این همانندیابی ها و امید بی حاصلش به تسلسل تجربه در جهان برای هیچ کسی جز خودش معنایی ندارد. گویی نسل مهران حتی در شیوه درک جهان هم سرگردان است و هرچقدر هم که تلاش کرده باشد شبیه دیگران شود، نه شبیه پری می شود. بی فرزندی اسفندیار فقط در لایه رئال داستان خود را نشان نمی دهد، در تشبیه های ابترِ روایت هم مستتر است.    
مزیت عمر دراز اسفندیار کیفیت دَوَرانی زمان برای او را توجیه می کند. در قصه خطی پری هم لحظه هایی هست که زمان به شدت فردی و انتزاعی می شود، مثل تجربه نیمه عرفانی سفر در زمان و ملاقات با مادر وقتی هنوز در رحم اوست. اما داستان خط روایی پنهان دیگری هم دارد که در تقدیرگرایی سمج و زنجیره اتصالات حوادث پنهان است، لایه ای که به گونه ای پارادوکسیکال تصویر بی حاصل نخست را نقض می کند و موجب می شود رمان در دام پوچ گرایی نیفتد. پیشگویی های خاتون در فصل اول روایت بی کم و کاست محقق می شوند. مرگ برادر سروناز، جسد نشسته ای در آب، در فصل سوم رمان به صورتی دیگر در روایت جوان دیوانه توی قطار تکرار می شود.   دوست پدر شهید مهران در بزنگاه حوادث- و البته با نقض قواعد رئالیسم- به نجات مهران می آید و حتی تصویر ماندگار و مکرری که رمان از تهران می سازد (غلتیدن قوطی های پلاستیکی در جوی آب، همان قدر بی شکل و بی هدف در خیابان ولیعصر) ممکن است در ظاهر با ایده بی حاصلی، افسردگی و بی عملی انسان های این شهر هماهنگ باشد، ولی در جایی سکه گم شده پری را مقابل چشم مهران ظاهر می کند. این خط داستانی هرچقدر متناقض نما به نظر برسد، پیچیدگی دلپذیری به متن بخشیده نمی گذارد متن به سادگی تمام شود. به عبارتی، فقط پری نیست که وضعیت زهدانی زمان و مکان را تجربه می کند، همه شخصیت ها و موقعیت ها و حتی می توان گفت که شهر و زمانه در وضعیتی زهدانی اند. نه می توانند پنجه در پنجه تقدیر کنند و نه به گونه ای ناتورالیستی تسلیم قضا و قدرند. پیش تر نوشتم که تقریبا صفحه ای نیست که از هجمه تشبیه یا مجاز در امان مانده باشد، مخصوصا که تشبیه ها در سطح شناورند و تن به استعاره شدن نمی دهند. روایت تشبیه محور در ادبیات کلاسیک فارسی سابقه طولانی دارد و در سبک هندی و به خصوص اشعار بیدل به اوج خود می رسد اما در رمان فارسی کم سابقه است. شاعرانگی رمان طلوعی شاید بیش از آن که وامدار ادبیات کلاسیک باشد، به ساختار رمان نسل بیت نزدیک می شود، همان نسلی که شاعرانگی و تشبیه های بعید را دست آویزی قرار می دهد برای گریز از رئال، یا بهتر بگوییم برای آن که راهی آنترناتیو برای نزدیک شدن و حتی بیان واقعیت زندگی ملال آور آن روزش بیابد. ساختار زمانی روایت هم خاصیت دوّار و گاهی اسپیرالی خودش را تا آخر حفظ می کند. اما آیا شاعرانگی رمان، مثل رمان های نسل بیت، خصیصه گروهی از نویسندگان است، یا خصیصه فردی محمد طلوعی است یا طلیعه داری می کند؟ پاسخ این سوال چندان ساده نیست. شاید یک دهه بعد بتوان پاسخ دقیق تری به این پرسش داد.

کد خبر: 999030  |  مشاهده خبر در منبع اصلی: ستاره ها
گردآوری اخبار بوسیله ربات جستجوگر پارست
راجع به ربات پارست بیشتر بدانید
به اشتراک بگذارید

آخرین خبرهای فرهنگي

حمایت شهرک سینمای انقلاب و دفاع مقدس از ماجرای نیمروز ۲ ایلنا  ۲۰ دقیقه پیش

حمایت شهرک سینمای انقلاب و دفاع مقدس از ماجرای نیمروز ۲به گزارش ایلنا، ناصر مقدم‌زاده (مدیرعامل شهرک سینمای انقلاب و دفاع مقدس) با اعلام این خبر گفت: شهرک سینمای انقلاب و دفاع مقدس به عنوان اصلی‌ترین مرکز حمایت و پشتیبانی از آثار سینمایی و تلویزیونی با موضوعات انقلاب اسلامی، دفاع مقدس، سینمای مقاومت و آثار تاریخی در کشور شناخته شده است و تاکنون...

کم کاری در خصوص معرفی عاشورا/ از وضعیت کنونی مسجد نو و مسجد عتیق ناراحت هستم شبستان  ۲۹ دقیقه پیش

کم کاری در خصوص معرفی عاشورا/ از وضعیت کنونی مسجد نو و مسجد عتیق ناراحت هستمبه گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان از شیراز، مهدی فقیه، بازیگر سینمای کشور امروز (2 مهر) در جمع خبرنگاران با اشاره به اینکه حضرت زینب (س) در خصوص عاشورا فرمودند: «در این راه چیزی جز زیبایی ندیدم»، گفت: در این راه جوانانی برای عشق لب تشنه جان دادند و مردی دست هایش را داد تا دستگیر جهان باشد.   وی...

بداهه نویسی عاشورا توسط خوشنویسان فارس شبستان  ۲۹ دقیقه پیش

بداهه نویسی عاشورا توسط خوشنویسان فارسبه گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان از شیراز، مجید چیزفهم، رئیس انجمن خوشنویسان فارس امروز (2 مهر) در جمع خبرنگاران با اشاره به اینکه هنرمندان هرکدام به فراخور حال هرکدام به نحوی عزاداری می کنند، گفت: هیئت هنرمندان به همت بسیج هنرمندان، در کنار هم جمع می شوند.   وی با اشاره به اینکه هیئت برای جمع...

تسلیت پرویز پرستویی برای درگذشت هنرمند تئاتر خبرگزاری برنا  ۴۶ دقیقه پیش

تسلیت پرویز پرستویی برای درگذشت هنرمند تئاتر به گزارش گروه فرهنگ و هنر خبرگزاری برنا؛ پس از درگذشت پرویز تاییدی کارگردان تئاتر، پرویز پرستویی بازیگر سینما و تلویزیون با انتشار پستی در اینستاگرام خود درگذشت این هنرمند پیشکسوت را تسلیت گفت و نوشت:  «پرویز تاییدی(1316--1397) نویسنده، کارگردان و مترجم سینما و تئاتر...

ازدواج پرماجرا و حمید رضا پگاه خبرگزاری برنا  ۴۶ دقیقه پیش

ازدواج پرماجرا و حمید رضا پگاه به گزارش گروه فرهنگ و هنر خبرگزاری برنا؛ چهاردهمین قسمت از فصل چهارم برنامه هزارداستان که با اجرای حمیدرضا پگاه به عنوان مجری و راوی قصه روی آنتن شبکه نسیم می‌رود، روایتگر قصه زن و شوهری است که مراسم ازدواجشان را در مرکز کودکان استثنایی گرفتند و حالا با سفر به روستاها کارهای عجیبی...

واکنش مادرانه مهناز افشار به شهادت کودک چهار ساله در حمله تروریستی اهواز/ عکس آفتاب نیوز  ۵۰ دقیقه پیش

آفتاب‌‌نیوز :  مهناز افشار با انتشار تصویر طاها اقدامی، کوچک‌ترین شهید حادثه تروریستی اهواز در توییتی نوشت: «عمق فاجعه و غم از دست دادن با رفتن تو و امثال تو بیشتر میشه.. حتی یک ثانیه هم نمیتونم خودم را جای مادرت بگذارم.. چه دنیای بیرحمی، خدا به قلبش صبر بده...»

بغض و دلتنگی محسن چاوشی برای پدرش+عکس شبکه ایران  ۵۵ دقیقه پیش

محسن چاووشی این پست را در اینستاگرامش به اشتراک گذاشت و نوشت: بعد عملش بهش غذا نداده بودن ... گرسنه ش بود ... گفت بابا گرسنمه.. گفتم بریم جگرکی حاج توکل؟؟ گفت چه جوری آخه پسرم؟ دزدیمش با لباس بیمارستان زنگ زدم به آقا محمود گفتم بابام و دزدیدم دارم میارم... مغازه رو نبست و منتظر موند تا برسیم .. کرکره...

نمایش در ستایش تئاتر با نظارت صابر ابر به صحنه می رود شبکه ایران  ۵۵ دقیقه پیش

 این نمایش با حضور فارغ‌التحصیلان دوره هنرپیشگی موسسه فرهنگی هنری «اینجا میان شهر» در حالی روی صحنه می‌رود که قرار است فرصتی باشد برای آنها تا تجربه‌ی اجرا روی صحنه را داشته باشند و سه هنرمند نامبرده بر روی کارها نظارت دارند. قیمت بلیت این اجرا که پیش فروش آنها از ظهر...

مومیایی هلندی‌ها به تهران رسید ستاره ها  ۱ ساعت پیش

مومیایی هلندی‌ها به تهران رسید به گزارش ستاره ها به نقل از ایسنا، مدیر کل موزه ملی ایران جبرئیل نوکنده خبر داد: ۳۳۱ شیء تاریخی از موزه درنتس هلند  یکشنبه یک مهر به از کشور هلند همراه با کارشناسان موزه درنتس به فرودگاه امام خمینی (ره) وارد و تحت حفاظت ویژه به موزه ملی ایران منتقل شد، تا با چیدمان آثار نمایشگاه مجموعه آثار...

تازه‌ترین ترانه سالار عقیلی برای یک سریال تلویزونی آماده شد+فیلم و صوت ایلنا  ۱ ساعت پیش

تازه‌ترین ترانه سالار عقیلی برای یک سریال تلویزونی آماده شد+فیلم و صوتبه گزارش ایلنا، در آستانه پخش مجموعه تلویزیونی « بازی نقاب‌ها» به کارگردانی سیروس حسن پور و تهیه کنندگی علی مهام ترانه تیتراژ پایانی این سریال با صدای سالار عقیلی آماده شد. ترانه «چه بگویم» با شعری از محمدمهدی سیارتوسط فرید سعادتمند و میلاد ببضا تنظیم شده است. در خلاصه...

ارسال برای دوستان

پخش اخبار زنده